Het Proces van Kafka door Toneelschuur Producties gezien op 2 december in Frascati.
Door Irit van der Veldt
Bij het betreden van de theaterzaal in Frascati veegt een vrouw in strak vleeskleurig ondergoed zeer driftig de vloer en ligt op het achtertoneel een man in grijs pak, dood op de grond. Gezien zijn lighouding, niet ‘in control’ tijdens de aanval. Op het podium in het midden, staat een grote zwarte brede zuil die rijkt tot het plafond. Wanneer het licht dooft, betreden vier mensen – eveneens in strak vleeskleurig ondergoed – het toneel. Zij vertellen het verhaal, jutten Jozef K op om door te gaan in een zoektocht naar De Wet en frustreren hem in zijn werkzaamheden. Het zijn de poortwachters als schimmige vertegenwoordigers van een onzichtbare orde die hem het leven zuur maken. Ze bewegen zich als een symbolische laag die aan Jozef K een verhaal vertelt en hij speelt de hoofdrol.
Ze rennen rondjes om de zuil: Jozef K (toneeltekst en acteur Vincent van der Valk) voorop en de poortwachters er achteraan. Dan neemt Jozef K plaats achter een bureau en roepen, gillen, schreeuwen en zingen de schimmige poortwachters onduidelijke informatie. Ze staan achter hem dansend met heftige bewegingen. Zo verwarren ze hem in het proces verder te komen in zijn zoektocht naar De Wet en zijn werkzaamheden als prokurist bij een bank. Zowel het rondjes rennen als zijn zoektocht verwarren hem meer en meer waarna hij verzandt in zelftwijfel en het nut van het bestaan.
De macht van de poortwachters is vaag en indirect
Zo verbeeldt Toneelschuur Producties de macht van de poortwachters als vaag en indirect. Zij zijn de belichaming van het ondoorgrondelijke recht, de bureaucratische onbereikbaarheid en ze veroorzaken existentiële twijfel. Zij jagen Jozef K op te blijven zoeken naar toegang tot De Wet: geen code van regels, geen strafboek of rechtbank maar een mysterieus, abstract, ontoegankelijk principe dat niemand kan uitleggen. Met het rondjes rennen om de zwarte zuil verbeeldt regisseur Jessie L’Herminez, Jozef K die probeert het proces te begrijpen of te bestrijden maar daarin geen stap verder komt.
Zo verandert Jozef K van een rationele denker die het proces probeert te begrijpen langzaam in een gefrustreerde burger die – naarmate hij meer met rechters en advocaten in aanraking komt – steeds meer in verwarring raakt door onduidelijke regels en tegenstrijdige adviezen. Uiteindelijk twijfelt hij aan zichzelf dat hij misschien toch iets fout deed en hij zelf tekortschiet in zijn pogingen het op te lossen, waarna hij uiteindelijk controle verliest over het proces wat leidt tot overgave uit wanhoop.
Sterke fysieke vaardigheden vereist van acteurs
Voor L’Herminez een uitdaging het bestaan met al zijn absurditeit onder de loep te nemen. Ze gebruikt Het Proces van Kafka als een middel om existentiële thema’s aan te raken. Zij ziet het stuk als een manier om universele gevoelens als machteloosheid, verwarring en wanhoop zichtbaar te maken – situaties waarin het leven plots verandert en waarin onze (veronderstelde) controle en houvast verdwijnt. Ze verlangt daarbij van acteurs dat zij hun tekstuele ambacht combineren met sterke fysieke vaardigheden. Een knappe prestatie door het team van Toneelschuur Producties een stuk dat niet draait om actie als wel om belevenis en betekenis toch levendig te presenteren met humor en zeggingskracht.
Steken deurwachters Jozef K in de roman zonder proces neer; in het toneelstuk door Toneelschuur Producties op 2 december, overlijdt hij zonder dat iemand er verder aanstoot aan neemt. Een interessante metafoor voor de zinloosheid van zijn verzet en de minachting voor de burger. Met de dode Jozef K bij aanvang van de voorstelling plaatst dit theatergezelschap waakzaamheid voor een verkruimelde rechtstaat en daarmee het belang van rechtvaardigheid levendig, energiek en met humor op de voorgrond.
Foto’s Sanne Peper