Die Frau Ohne Schatten van Richard Strauss in Aix-en-Provence gezien op 6 juli 2026 in Grand Théâtre de Provence
Door Irit van der Veldt
Je kan er niet omheen: een grote zwarte kubus in het midden van het toneel: zichtbaar door zijn grootte, onzichtbaar qua kleur. Het is de steen waarin de Keizer verandert als zijn vrouw geen schaduw krijgt. Bij het volk zal ze die moeten halen en de voedster helpt haar. Maar kan je een ander gebruiken voor je eigen gewin? De Keizerin komt tot inkeer, verbindt zich met het leven en wordt gelukkig.
Bij aanvang zien we een zwarte schommelstoel met daarop de voedster in het zwart zichtbaar na het verrijzen van de zwarte kubus. Ze zingt over haar afkeer van de mensenwereld want mensen zijn vies, zwak en beperkt. Waarom de Keizerin zich tot de menselijke mensen voelt aangetrokken, begrijpt ze niet. Ze zingt over haar liefde voor de Keizerin ondanks haar manipulatieve karakter. Ze wil haar redden door ergens een schaduw voor haar te verkrijgen. En ze zingt over haar minachting voor de Keizer die volgens haar jaagt en zijn vrouw neukt en haar verder negeert. Hij veinst te jagen voor haar maar jaagt vooral zijn eigen pleziertjes na.
Een opera vol grote ideeën
Hiermee is de toon gezet. We zien de Keizerin in de menselijke wereld nieuwsgierig rondkijken in het huis van Barak en zijn vrouw maar ook met lichte afwijzing. De voedster verleidt, aanvankelijk met succes totdat de twijfel inzet bij de vrouw van Barak: moet ze hier wel in mee gaan en is het leven niet al goed genoeg?
Die Frau ohne Schatten vraagt iets van zijn publiek. Het is een opera vol wonderlijke beelden, vreemde figuren en grote ideeën. Maar achter die ingewikkelde wereld schuilt uiteindelijk een heel eenvoudig menselijk verhaal: een vrouw ontdekt dat je eigen geluk niet kunt vinden door het verdriet van een ander te veroorzaken.
In de nieuwe productie van het Festival d’Aix-en-Provence neemt regisseur Barrie Kosky die complexiteit serieus. Hij probeert de opera niet uit te leggen of overzichtelijker te maken. Integendeel: hij laat de toeschouwer binnenstappen in een droomwereld waarin beelden, gevoelens en herinneringen belangrijker zijn dan een logisch verhaal.
Indrukwekkende droomreis
De opera vertelt over de Keizerin, een vrouw uit een bovennatuurlijke wereld die geen schaduw heeft. Die schaduw staat voor haar menselijkheid en haar vermogen om een kind te baren. Wanneer haar toekomst en die van de Keizer bedreigd worden door hem binnen drie dagen te veranderen in een steen, probeert zij de schaduw van een gewone vrouw te verkrijgen: de vrouw van de verver Barak. Maar gaandeweg begrijpt zij dat haar eigen geluk niet gebouwd mag worden op het verlies van iemand anders.
Daarmee raakt Strauss aan iets heel herkenbaars. Hoeveel ruimte nemen wij in voor onze eigen verlangens? En wanneer ontdekken we dat geluk pas betekenis krijgt wanneer het gedeeld wordt? Kosky maakt van deze zoektocht een indrukwekkende droomreis. Zijn beelden zijn soms donker en beklemmend, soms sprookjesachtig en bijna kinderlijk. Het toneel lijkt af en toe op een schilderij van Jeroen Bosch: vreemd, overvloedig en vol verborgen betekenissen. Er verschijnen enorme figuren, vervreemdende beelden en scènes die meer voelen als herinneringen of nachtmerries dan als een gewoon verhaal.
Juist omdat Kosky niet alles wil verklaren, blijft de voorstelling spannend. Wie alle symbolen probeert te ontcijferen, kan verdwalen. Maar wie zich laat meenemen door de beelden, ontdekt een verhaal over verlangen, angst en liefde.
Onder al die fantasie blijven de mensen centraal staan. De Keizerin groeit van iemand die vooral haar eigen probleem wil oplossen uit tot iemand die verantwoordelijkheid neemt. De vrouw van Barak ontdekt dat een ander leven niet automatisch een beter leven betekent. En Barak zelf, met zijn trouw en verlangen naar liefde, wordt een van de meest menselijke figuren van de opera.
De vreemdheid van Strauss moet niet worden verklaard
De muziek van Strauss krijgt onder leiding van rijzende ster Klaus Mäkelä (30) een zeer indrukwekkende uitvoering. Voor zijn grote internationale operadebuut koos de jonge dirigent meteen een van de moeilijkste werken uit het repertoire. Toch klinkt zijn versie niet zwaar of overdreven. Hij laat de enorme kracht van Strauss horen, maar ook de kleine momenten van kwetsbaarheid.
Het Orchestre de Paris speelt met grote rijkdom en precisie. Strauss’ orkest kan overweldigend zijn, maar Mäkelä zorgt ervoor dat de stemmen en de emoties ruimte houden. De muziek ademt zowel de pracht van een sprookjeswereld als de onzekerheid van mensen die zoeken naar geluk.
De cast is bijzonder sterk. De Finse sopraan Vida Miknevičiūtė maakt van de Keizerin een ontroerende figuur: iemand die tussen twee werelden staat en langzaam ontdekt wie zij werkelijk is. Ambur Braid geeft als sopraan de ververvrouw kracht en warmte. De Amerikaanse bariton Brian Mulligan maakt van Barak het emotionele hart van de voorstelling: een eenvoudige man die laat zien hoeveel liefde en trouw kunnen betekenen. Nina Stemme (sopraan) brengt als de voedster een donkere intensiteit en een indrukwekkende dramatische aanwezigheid.
Wat deze productie zo bijzonder maakt, is dat zij de vreemdheid van Strauss niet probeert weg te nemen. Kosky accepteert dat Die Frau ohne Schatten een opera is die eerder gevoeld dan verklaard moet worden. Hij vindt in de grote symboliek een klein en herkenbaar verhaal over mensen die zoeken naar liefde, betekenis en verbondenheid. Na ruim drie uur blijft niet elk beeld meteen helder, maar sommige beelden verdwijnen niet meer. Zoals een droom die je de volgende ochtend nog bijblijft. Een overweldigende maar ook menselijke voorstelling, waarin Strauss’ grootse muziek en een eenvoudig verlangen naar geluk elkaar vinden.